Dwie główne jednostki budowy tatrzańskiej
Tatry dzielą się na dwie wyraźnie odmienne pod względem geologicznym części: Tatry Wysokie i Tatry Zachodnie. Podział ten odzwierciedla głębszą różnicę strukturalną — inną historię nawarstwiania i deformacji skał w każdej z tych jednostek.
W ujęciu tektonicznym wyróżnia się rdzeń krystaliczny (granity, gnejsy i łupki krystaliczne) oraz płaszczowiny reglowe, zbudowane z osadowych skał mezozoicznych: wapieni, dolomitów, łupków i zlepieńców. Obie jednostki ułożone są niemal poziomo w Tatrach Zachodnich, natomiast w Tatrach Wysokich rdzeń krystaliczny wyniesiony jest ku powierzchni przez późniejsze ruchy tektoniczne.
Rdzeń krystaliczny Tatr Wysokich
Granity tatrzańskie, tworzące centralną część Tatr Wysokich, są skałami magmowymi głębinowymi, których wiek datuje się na około 350–320 milionów lat (późny paleozoik, epoka waryscyjska). Wyróżnia się kilka odmian: granit Hrubego, granit Rohacza i granit centralny tatrzański, różniące się uziarnieniem i składem mineralnym.
Wśród towarzyszących skał metamorficznych dominują paragnejsy i łupki łyszczykowe, będące przeobrażonymi osadami morskimi. Lokalne struktury migmatytów, zarejestrowane m.in. w okolicach Małej Łąki, świadczą o zaawansowanej metamorfozie w warunkach wysokich temperatur.
- Granit tatrzański — najbardziej powszechna skała magmowa
- Granodioryt — odmiana o wyższej zawartości plagioklazów
- Paragnejsy — przeobrażone osady paleozoiczne
- Łupki łyszczykowe — z wyraźną foliacją tektoniczną
Płaszczowiny reglowe — osady mezozoiczne
Na rdzeniu krystalicznym spoczywają nasunięte z południa płaszczowiny reglowe, zwane też pokrywą mezozoiczną. Ich osady obejmują głównie triasowe i jurajskie skały węglanowe: wapienie, dolomity i margle. W Tatrach Zachodnich osiągają grubość sięgającą kilkuset metrów.
Triasowe wapienie i dolomity — takie jak wapień jasnoróżowy z Czerwonych Wierchów czy dolomity z okolic Kominiarskiego Wierchu — powstały jako osady płytkiego morza tropikalnego. Ich porowata i spękana struktura sprawia, że są doskonałym środowiskiem dla krążenia wód krasowych.
Tektonika płaszczowin a ukształtowanie terenu
Tatry zostały uformowane w trakcie alpejskich ruchów tektonicznych, trwających od późnej kredy do eocenu. Wówczas skały osadowe zostały sfałdowane i nasunięte ku północy na platformę europejską. Późniejsze ruchy neotektoniczne w miocenie i pliocenie spowodowały dźwiganie się masywu przy jednoczesnym intensywnym erozyjnym wcinaniu dolin.
Współczesne Tatry są zatem wynikiem zarówno deformacji kompresyjnych (fałdowanie i nasuwanie), jak i późniejszego dźwigania i erozji. Klasycznym przykładem zachowanej struktury tektonicznej są okna tektoniczne — miejsca, gdzie erozja ujawniła pod nasunięciem głębszy, krystaliczny rdzeń.
Mineralogia i zasoby surowcowe
Tatry nie są obszarem eksploatacji surowcowej ze względu na status parku narodowego. W przeszłości prowadzono jednak wydobycie grafitu i łupków w okolicach Czarnego Dunajca. W różnych odsłonięciach skalnych można zaobserwować kalcyt, kwarc, muskowit oraz piryt, rzadziej granat czy magnetyt.
Dla nauki istotniejsze są poziomy mineralizacji hydrotermalnej wzdłuż stref uskokowych, gdzie przez skały przepływały gorące roztwory. Ślady tych procesów widoczne są m.in. w żyłach kwarcowych przecinających granity.
Znaczenie hydrogeologiczne budowy skalnej
Budowa geologiczna Tatr ma bezpośredni wpływ na rozkład wód podziemnych. Granity i gnejsy krystaliczne są słabo przepuszczalne i tworzą środowisko sprzyjające spływom po powierzchni oraz zasilaniu potoków w górnych partiach masywu. Natomiast wapienie i dolomity reglowe umożliwiają głębszą infiltrację i tworzenie systemów krasowych.
Granica między obiema jednostkami geologicznymi wyznacza strefę intensywnych źródeł kontaktowych, gdzie wody infiltrujące przez wapienie napotykają na nieprzepuszczalny rdzeń krystaliczny i wypływają na powierzchnię.